Bilanço nasıl okunur?

Gelir tablosu yukarıdan aşağı okunur ve her basamakta bir gider düşer: hasılat (satışlar) → brüt kâr (malın maliyeti düşülünce) → FAVÖK (faaliyet giderleri düşülünce, amortisman hariç) → net kâr (faiz, kur farkı, vergi ve enflasyon düzeltmesi sonrası). Merdivenin hangi basamağında kaybedildiği, sorunun nerede olduğunu söyler: brüt kâr zayıfsa fiyatlama ya da maliyet, FAVÖK ile net kâr arası açıksa borç ve kur.

Tutarlar şirketin büyüklüğünü, marjlar ise her 100 TL satıştan ne kaldığını söyler; bu yüzden farklı büyüklükteki şirketler marjla kıyaslanır. FAVÖK marjı faaliyetin kendisini, net kâr marjı her şey dahil sonucu gösterir. Özkaynak kârlılığı ortakların koyduğu paranın yıllık ne kadar kazandırdığıdır.

Çeyrekleri art arda kıyaslamak mevsimsellik yüzünden yanıltır (havayolu yazın, perakende yılbaşında güçlüdür); doğru kıyas geçen yılın aynı çeyreğidir. Türkiye'de şirketler enflasyon muhasebesi (TMS 29) uyguluyor: raporun karşılaştırmalı sütunu bugünün parasına çevrilmiştir, yani sitedeki "geçen yıla göre" değişim reeldir. İstisna: bankalar, faktoring ve kiralama şirketleri (BDDK kararı) ile sigortacılar (SEDDK kararı) enflasyon muhasebesi uygulamıyor; onlarda değişim nominaldir, enflasyonu da içerir. Eski bir raporun tutarını bugünkü raporla elle kıyaslarsan büyümenin bir kısmı enflasyon olur.

Bilanço bir fotoğraftır: dönem sonunda neyin sahibi ve kime borçlu. Üç soruya bak: net borç özkaynağa göre ne kadar (net borç / özkaynak; eksiyse şirket net nakitte), kısa vadeli borçlar dönen varlıklarla karşılanıyor mu (cari oran 1'in üstü), varlıkların ne kadarı borçla finanse edilmiş (kaldıraç). Havayolu ve enerji gibi ağır yatırımlı sektörlerde yüksek borç olağandır; bu yüzden sektörle kıyasla.

Kâr muhasebe kuralıyla hesaplanır, nakit ise gerçekten kasaya girendir. İşletme faaliyetlerinden nakit kâra yakın ya da üstündeyse kâr sağlamdır; kâr yüksekken nakit sürekli eksideyse alacaklar ya da stoklar şişiyor olabilir. Serbest nakit akışı yatırımlar düşüldükten sonra kalan, temettü ve borç ödemesine gidebilecek paradır.

Tek başına bir oran iyi ya da kötü değildir; sektördeki benzerlerle ve şirketin kendi geçmişiyle kıyaslanınca anlam kazanır. Şirket sayfasındaki kontrol listesi her göstergeyi sektör medyanıyla karşılaştırır, sektördeki benzerler büyüklüğü yakın şirketleri yan yana koyar. Birden çok şirketi karşılaştırma sayfasında 8 çeyreklik seyirle, tüm piyasayı tarama aracıyla süzebilirsin.

• Tek seferlik kalemler: arsa satışı, değerleme kazancı ya da vergi geliri net kârı bir çeyrekliğine şişirebilir. Net kâr FAVÖK'ten çok hızlı büyüyorsa nedenine bak.
• Düşük taban: geçen yıl kâr çok küçükse yüzde değişim (+%900 gibi) anlamsızlaşır; tutara bak.
• ≈ işaretli çeyrekler: şirket 3 aylık sütun yayımlamadığında çeyrek kümülatif farkla hesaplanır; yaklaşık kabul et.
• Banka ve sigorta farklı okunur: bankada hasılat ve FAVÖK yoktur; net faiz geliri ve özkaynak kârlılığına, sigortada birleşik orana bakılır.
• Hesap dönemi: bazı şirketler yalnız 6 aylık rapor yayımlar, futbol kulüplerinin mali yılı hazirandan başlar; bu şirketlerde çeyreklik kıyas yapılamaz.